Bu yazıyı yazmak için makinanın başına oturduğum sırada TV’lerde Amasra grizu faciasında 40 madencinin yaşamını yitirdiği haberleri dönüyordu. Göçükte de henüz ulaşılamayan bir işçi vardı…

Yerel madenci dilinde grizuya ateşnefes denilir. Ahmet Naim’in (Çıladır) Ateşnefes ismindeki ünlü hikayesinde bir grizu/ateşnefes patlaması anlatılır. Yaşlı bir ocak çavuşunun patlamayı önlemek için canını tehlikeye atması, ama yine de patlamayı önleyememesi ve parçalanarak ölmesi…

Grizu, metan gazıdır. Rengi-kokusu yoktur. Havadan hafif olduğu için ocaklardaki “baca”ların tavanlarında birikir. Bir kazmadan çıkan kıvılcımla patlayabilir. Patladığı yerde de göçük olur; patlamanın şiddetiyle ölen işçilerle birlikte çok sayıda işçi göçük altında kalır.

Grizu patlamaları da, kaza olmasına kazadır elbette ve dünyanın her yerinde görülür; ancak, önlenebilir kazalardandır bu. Çünkü artık gruzu birikmesini ölçen âletler var !

Kömür madenciliğinin ilk dönemlerinde grizu-ölçer âletler olmadığı için, onun yerine kirli havaya/gaza karşı çok hassas bir hayvan olan kanaryalar kullanılırmış. Baca ilerledikçe tavan bağlarına içinde bir çift kanarya bulunan bir kafes asılırmış; kanaryaların, eğer varsa, gazdan etkilenip ötmeleri, tuhaf hareketler yapmaları, kimi zaman bayılmaları, orada grizu olduğunun işareti sayılır, ocak tahliye edilirmiş…

Daha yakın zamanlarda ise grizu kontrolleri , klasik madenci lâmbalarıyla da yapılıyordu. Lamba, bacaların üstüne sürülüyor, eğer gaz varsa, çift kafesli lambanın içindeki alev uzamaya başlıyor ve leylak rengine dönüşüyordu.

Ahmet Naim, Yeraltında Kırkbeş Sene ismindeki kitabında tüm ocak kazalarını; grizu ve su patlamalarını, göçükleri, taş düşmelerini vb. ayrıntılı olarak anlatır…

Grizu patlamaları toplu ölümlere yolaçtığı için sansasyon yaratan kazalardır. Oysa kömür ocaklarında ölümlü kazaların ardı arkası hiç gelmez. İşçiler yıl yıl yaşamalarını verirler kara kömüre…

Son zamanlarda TTK’daki ölümlü işkazaları eni-konu azaldı. Bu büyük bir başarıdır.

Çünkü daha 2000’li yıllarda, örneğin 2008 yılında ölümlü kaza sayısı 19’du. Bu da Avrupa standartının nerdeyse 30 katıydı.

İşçilerin “canlı malzeme” olarak kulanıldığı 1941-48 yılları arasındaki İkinci Mükellefiyet Döneminde ise ortalama ölümlü kaza sayısı yılda 70-80 arasında oynuyordu. Okura bir fikir vermek için şunun da altını çizeceğim. Batı ülkelerinde bir milyon kömür üretimine 0.5-1 ölümlü işkazası düşer. O tarihlerde EKİ’nin (TTK’nın) ortalama üretimi 5 milyon ton idi. Rakamları kıyaslayın lütfen…

TTK’da halen, özel ocaklarla birlikte 1 milyon ton kömür üretiliyor yılda. Son yıllarda bu rakamın 700-750 bin ton/yıla  kadar gerilediği oldu. İşkazaları da (elimde tam rakamlar yok) eni-konu azaldı, ama hâlâ Batı standartlarının üzerinde…Bu son kaza, havza tarihindeki büyük grizu facialarına bir yenisin eklerken, ölümlü işkazası istatistiklerini de tavana vurduracak yine…

**

Petrolcü ülkelerin bastırmasıyla tüm dünyada kömür gitgide daha çok dışlanmaya başlandı. Gelgelelim, demir-çelikler hâlâ taşkömürüne bağımlı. Enerji (elektrik) üretiminde kömürün de önemli bir payı var.

Zonguldak’ın toprakları altında halen 1,2 milyar ton civarında kömür var, ama bunu çıkartamıyoruz, doğalgaz lobilerinin engellemelerini aşamıyoruz…Zonguldak kömürü bir bakıma kaderine terkedilmiş durumda…Kömür üretimi son 70 yılda beş kattan fazla azaldı.

Meraklısı, benim iki cilt halinde yayınlanan Zonguldak kömür havzasının tarihi gelişimiyle ilgili kitaplarımı okuyabilir. İlk cildi bulmak artık zor, çünkü mevcudu kalmadı, ama iki cildi internette satılıyor…

**

Her maden kazasından sonra, özellikle toplu ölümlere yolaçan kazadan sonra aynı şeyi dilerim:

Bir daha olmasın !

Ama olur, olacaktır. Eğer ölümler gerçekten kaza ise başımı öne eğerim; yoksa, önlenebilir kaza ise, isyan ederim içimsıra, hesap sorulmasını isterim.

Amasra faciasının üstü örtülmemelidir. Kazaya neden olan etkenler ortaya çıkartılmalı ve ihmal varsa bunun hesabı sorulmalıdır !..