Cumhuriyet Devrimi bir Milli ve Demokratik Devrim’di.

Milliydi, antiemperyalist nitelikteki Kurtuluş Savaşının eşsiz zaferine sırtını yaslıyordu. Demokratikti, çünkü, feodal/teokratik bir devlet olan Osmanlı’yı her alanda çağdaşlaştırmayı öngörüyordu.

Bu, önemli ölçüde başarıldı da.

1920’lerin ilk çeyreğinde ülke savaştan yeni çıkmıştı, harabe halindeydi. Ekonomi diye bir şey yoktu ortada. Sosyal ve kültürel yaşam Osmanlının izlerini taşıyordu.

1923-1933 arasında köklü reformlarla bu aşıldı; yeni bir devlet, ülke ve toplum yaratılması yolunda çok önemli adımlar atıldı.

Ancak, 1930’ların başlarında da kırsal kesim, ülkede bir Cumhuriyet rejimi kurulduğunun bile çok bilincinde değildi. Kırsal halk, kağıt üzerinde reayalıktan özgür yurttaşlığa terfi etmişti; ama, ne halkarının bilincindeydi, ne de devrimin yarattığı çağdaş toplumsal/eğitsel yeni ilişkilerin farkındaydı. Hala, zırcahil şeyhlerin, üfürükçülerin, yobazların ve toprak ağalarının elindeydi…

Çare ?

Öncelikle eğitimdi, kırsal halka da devrimi anlatmaktı,  onları aydınlatmaktı, devrime kazanmaktı, devrimin kırsal gücü haline getirmekti…

CHP’nin 1935 yılındaki IV. Kurultayında bu konu gündeme alındı, ilköğretimin kırsal kesimde de yaygınlaştırılması için bir model arayışına girişildi.

Modelin temeli 1936’da, askerliğini çavuş ve onbaşı olarak yapmış köylü gençlerin kısa bir eğitimden geçirildikten sonra köylerinde eğitmen olarak görev yapmaları şeklinde atıldı. 84 köylü genç, Eskişehir Çifteler’deki kurstan geçirilerek köylere eğitmen olarak dağıtıldı …

İlk deneyin başarılı olması üzerine kursların sayısı arttırıldı, eğitmenlere toprak, tohumluk ve tarım araç-gereci verilerek kırsal halka bu alanda da öncülük yapmalara modeline geçildi.

1937’de konu daha kapsamlı bir şekle kavuşturuldu; Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan’ın hazırladığı bir program çerçevesinde Eşkişehir Çifteler ile Kastamonu Gölköy’den ve İzmir Kızılçullu’da deneme mahiyetinde üç köy öğretmen okulu açıldı.

Deneyler başarılı oldu. Bu kez Milli Eğitim Bakanlığına getirilen Hasan Ali Yücel’in teşvikiyle model daha da geliştirildi. 17 nisan 1940’ta çıkartılan 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kanunu ile deneme okulları enstitüye dönüştürüldü; ayrıca 17 yeni köy enstitüsü açılması kararlaştırıldı.

Projenin basında İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tongunç vardı.

1942-1943 yıllarında, köy enstitülerine öğretmen yetiştirmek amacıyla Ankara Hasanoğlan Köy enstitüsüne bir yüksek Köy Enstitüsü eklendi. Yüksek Köy Enstitüsünde, Türkiye’nin önde gelen eğitimcileri, sanatçıları, aydınları, kültür insanları öğretmen olarak görev almaya başladılar.

Model zirve yapmıştı.

Köy Enstitülerinde eğitim karmaydı. Öğrenciler eğitim ile üretimi iç-içe yürütüyorlar; Cumhuriyet aydını olarak yetiştiriliyorlardı. Her öğrenci Cumhuriyet devriminin kırsal alandaki bir muhafızıydı.

Çağdaş edebiyat, müzik, resim ve diğer sanat dalları eğitimi de alıyorlardı. Her öğrenci bir enstrüman (mandolin, keman, akardeon, flüt vb.) çalıyordu. Mozart, Bethoven dinliyorlardı, orkestraları vardı, oyunlar sahneliyorlardı. Halk dansları toplulukları vardı…

1948’de Van’da kurulan Köy Ensttüsü ile birlikte sayıları 20’ye ulaşan enstütüler; 17 bin öğretmen, eğitmen, teknik eleman ve 3 bin sağlık memuru olmak üzere 20 bin civarında mezun verdi.

Gericilerin gözü enstütülerin üzerindeydi. Devrim yuvaları çok geçmedi, “komünist yuvaları” olarak saldırıya uğramaya başladı. Karmar (kız erkek) eğitim dincilerin baş hedefiydi…

Sonucu biliyoruz:

“Demokrasi” vaadiyle 1950’de seçimi kazanan Amerikancı Demokrat Parti, bu eşsiz ve özgün modeli ortadan kaldırdı.

Bu olay, Cumhuriyet Devriminin bir karışıdevrime dönüştüğünü gösteren örneklerden birisi de oldu.

Köy Enstütülerinin her geçen yıl artan bir özlemle anılmasının nedeni, sadece milli eğitim tarihimizin yüzakı bir model olmasıyla ilgili değildir. Aynı zamanda, özlenen milli-demokratik modeli çağrıştırıyor olmasıyla da ilgilidir.