Ãœlkemizin yetiÅŸtirdiÄŸi ünlü sosyologlardan Prof.Mübeccel Kıray’ın, EreÄŸli… Ağır sanayiden önce bir sahil kasabası adındaki saha çalışması, bu alanda yapılmış en deÄŸerli çalışmalardan birisidir. Kıray, anılan çalışmasında, bir ağır sanayi kuruluÅŸunun ( Erdemir’in ), kendi halinde yaÅŸayan bir sahil kasabasının toplumsal yapısını nasıl hızla deÄŸiÅŸtirdiÄŸini bilimsel bir bakış açısı, ama sade bir dille anlatır. Kıray’ın çalışmasını tek cümleyle özetlemeyi göze alabilirsek, ÅŸunu söyleyebiliriz: Erdemir, Ä°lk yıllarından itibaren EreÄŸli’de yeni geliÅŸen toplumsal düzenin temel kuruluÅŸu olmuÅŸtur. Bir baÅŸka ifadeyle, EreÄŸli’nin toplumsal yapısındaki hızla deÄŸiÅŸimin temel dinamiÄŸi…. Aradan geçti, 45-46 yıl… Kıray’ın saptaması bugün de geçerlidir. Erdemir bugün de, modern kapitalist iliÅŸkilerin; bunun deÄŸiÅŸik alanlardaki izdüşümünün temel kuruluÅŸu konumundadır. EreÄŸli modern bir kent olarak geliÅŸiyorsa, bunun temel dinamiÄŸi Erdemir’dir. Peki niçin? Yarattığı katmadeÄŸer nedeniyle!.. Biliyorum, alengirli kavramları açıklamaya giriÅŸmek, köşeyazısının iç yapısını zedeler. Ama galiba bu önemli sav’a netlik kazandırmak için katmadeÄŸer kavramını açıklamamız gerekiyor. Açıklayacağız ki, Erdemir’in niçin EreÄŸli’nin toplumsal geliÅŸiminin temel kuruluÅŸu olduÄŸu yargısını da açıklayabilelim: KatmadeÄŸer, üretim süreci içinde meydana gelen ve ürünlerin nihai deÄŸeri ile baÅŸlangıç deÄŸeri arasındaki fark anlamına gelir. BaÅŸlangıç deÄŸerine makinalar, hammaddeler, vb. girer. Nihai ya da katmadeÄŸer ise ücretler, dağıtılan kârlar, vb. girer. Erdemir’in EreÄŸli’nin geliÅŸimindeki temel rolü de, yarattığı katmedeÄŸerler saÄŸlar. Özetle, EreÄŸli’nin geliÅŸimindeki baÅŸrolün Erdemir’de olmasının sırrı, yarattığı katmadeÄŸerlerdir. BaÅŸka? Bir de yan sanayi! Kesme-dilmeciler, tersaneler, vb… Tabii onların yarattığı katmadeÄŸerler de EreÄŸli’nin geliÅŸiminde rol oynar. Buradan şöyle bir sonuç çıkar: EreÄŸli’nin kaderi, temel kuruluÅŸunun kaderine bitiÅŸiktir!.. Erdemir’in hisselerinin yarıdan çoÄŸu devletteyken, siyasal argodaki adıyla bir “ arpalık “ken, bu çok bilince çıkmıyordu. Artık çıkıyor, yahut çıkmalı. Çünkü Erdemir artık “ arpalık “ deÄŸil, özel sektör!.. Bunu hala bilincine çıkartamayanlar çoÄŸunlukta ne yazık! Bu durum, Erdemir’in hala eski kriterlere göre deÄŸerlendirilmesine yol açıyor. Erdemir-kent iliÅŸkilerinin bu çerçevede ele alınması yanılgısını yaratıyor. Önce ÅŸunu kafamıza yerleÅŸtirmek zorundayız: Zararını çoÄŸu kez devletin karşıladığı bir “ arpalık “ ile özel nitelikteki bir ağırsanayi kuruluÅŸunu aynı kefeye koymak, ikincisinden “ arpalık “lara özgü ekonomik ve sosyal refleksler beklemek yanlıştır. Bugün Erdemir’e global kapitalizmin rasyoneli egemendir. Özel sektör, hele global bir aktör ise, varoluÅŸunu her yıl yeniden yapılandırmak zorundadır. KoÅŸullar ne olursa olsun, ana amacı da kârdır. Bu durum, doÄŸal olarak, kurulu bulunduÄŸu kente, yarattığı katmadeÄŸerlerin dışında; ara tüketim gibi, sosyal-kültürel katkılar gibi ek avantajlar saÄŸlayacağı zemini de göreceli hale getirecektir. EreÄŸli bugün bunu yaşıyor. EreÄŸli bugün, yeni bir durumla karşı karşıya. Bu yüzden, temel kuruluÅŸun performansı, “ arpalık “ dönemine kıyasla, çok daha fazla ve yakından ilgilendiriyor kenti. Ben bunun iyi anlaşılmadığını düşünüyorum. Galiba, Erdemir yönetimi de benim gibi düşünüyor ki, kent yöneticileriyle daha yakın ve sıcak diyaloglara girme yolunda ilk adımları atmaya baÅŸladılar… Bu çok yerinde bir geliÅŸmedir. En azından deÄŸiÅŸen koÅŸulların daha net ÅŸekilde bilinçlere çıkmasını saÄŸlayacak olması bakımından… Erdemir’deki deÄŸiÅŸimi doÄŸru analiz edemezsek, Erdemir kent iliÅŸkilerini de doÄŸru raya oturtamayız!..